Program ne yapar
Küresel Barış için Değişim Teorisi programı, kendisinden önceki üç programın çalışmalarını bir araya getirir: Barış Kavramları ve Tanımları programının derlediği barış tanımlarını, Barış için Ortak Zemin programının belirlediği ortak zemini ve Barışın Ölçülmesi ve Göstergeleri programının geliştirdiği göstergeleri. Bunlardan hareketle küresel barış için kapsamlı bir değişim teorisi taslağı hazırlar. Bu teori, başkalarınca incelenmek, sınanmak ve düzeltilmek üzere tartışma için bir başlangıç noktası olarak sunulur. Ardından Hukuk, Politika ve Kurumlarda Barış programı onu uygular.
Değişim teorisi nedir
Bir değişim teorisi, bir kuruluşun çalışmalarının amaçladığı değişime nasıl yol açmasını beklediğini açıklar. Yatırılan kaynakların ve yapılan işlerin nasıl sonuç üreteceğinin beklendiğini adım adım ortaya koyar. Hükümetler, Birleşmiş Milletler kuruluşları, fon sağlayıcılar ve sivil toplum kuruluşları, çalışmalarını planlamak, finanse etmek ve değerlendirmek için değişim teorilerinden yararlanır.
Bir değişim teorisinin zinciri
Her adımın bir sonrakine yol açması beklenir.
- GirdilerYatırılanlar, örneğin finansman, zaman ve uzmanlık
- FaaliyetlerYapılanlar, örneğin arabuluculuk, eğitim veya araştırma
- ÇıktılarÜretilenler, örneğin anlaşmalar, raporlar veya eğitim almış kişiler
- SonuçlarBunun sonucunda değişenler
- EtkiAmaçlanan kalıcı değişim; barış çalışmaları için bu, barışın kendisidir
Son adım, varılmak istenen amacı adlandırır. Diğer her adım, oraya götürmesi beklendiği için seçilir.
Amaç neden önemlidir
Bir değişim teorisi ancak amaca ilişkin fikri kadar açık olabilir. Barış çalışmalarında bu amaç nadiren tanımlanır. Birleşmiş Milletler Antlaşması, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasını Örgütün ilk amacı olarak belirler; ancak uluslararası hukukta genel kabul görmüş bir barış tanımı yoktur.
Bunun sonucunda barış için çalışanlar çoğu zaman farklı amaçlara doğru çalışır. Daha 1976’da barış araştırmaları alanına ilişkin bir inceleme, araştırmacıların “hepsi ‘barış’ bayrağı altında, farklı sorunları incelediğini ve birbirinden ayrılan amaçlar güttüğünü” tespit etmiştir (resmî olmayan çeviri) (Johnson 1976, aktaran Reagan 2023). Aynı durum, arabuluculardan ve eğitimcilerden fon sağlayıcılara, Devletlere, mahkemelere ve Birleşmiş Milletler organlarına kadar uygulamada da geçerlidir. Birleşmiş Milletler Barış İnşası Fonu için hazırlanan 2023–2024 tarihli bir sentez incelemesi, portföy düzeyinde bir değişim teorisi bulunmadığından değerlendirmelerin Fonun portföyü genelindeki etkiyi yargılamakta zorlandığını tespit etmiştir.
Barış kavramı parçalı olduğunda
- Her aktör kendi barış anlayışı doğrultusunda çalışır
- Çabalar birbirinden uzaklaşır ve birbirini boşa çıkarabilir
- Barışa yönelik taahhütler ortak bir ölçüte göre zor değerlendirilir
- Şiddete başvuranlar barış kelimesini kendi amaçlarına alet edebilir
Ortak zemin açıkça ortaya konduğunda
- Aynı aktörler ortak bir amaç doğrultusunda çalışır
- Çabalar birbirini güçlendirebilir
- Ortak ölçütler daha fazla ağırlık taşır
- Barış iddiaları sınanabilir
Bir tanım daha değil
2024’te yayımlanan bir derleme, 1969 ile 2022 arasında yayımlanan araştırmalarda 61 barış kavramı saymıştır. Enstitü, bilinçli olarak, bunlarla rekabet edecek yeni bir barış kavramı önermez. Rekabet eden bir kavram daha, çözmeye çalıştığı anlaşmazlığı yalnızca derinleştirir. Enstitü bunun yerine mevcut kavramların paylaştığı ortak zemini ve bu kavramların altında yer alıp onlara ortak bir söz dağarcığı kazandıran bir çerçeveyi arar.
Barış ve şiddet kavramlarının herkese eşit biçimde uygulanması amaçlanır. Bu nedenle onlara anlamını veren ortak zemin, dili, kültürü, dini, toplumsal cinsiyeti, yaşı, sınıfı veya başka herhangi bir özelliği ne olursa olsun, her insan için eşit biçimde geçerli olmalıdır. Nasıl çalışıyoruz sayfası bunun gerektirdiği yöntemi ortaya koyar.
Tartışma için bir başlangıç noktası
İnanç önderlerinden ve yerel topluluklardan hükümetlerarası organlara kadar her düzeydeki aktörlerin, her biri kendi çalışmalarına uygun, kendi değişim teorileri vardır. Küresel barış için kapsamlı değişim teorimiz, bu aktörlerin hâlihazırda paylaşıyor olabileceği amaca ilişkin, onların kendi barış anlayışlarının muhtemelen zaten ortak olan yönlerinden derlenmiş, düzenleyici bir öneri olarak sunulmaktadır.
Öneri başkalarının eleştirel incelemesinden geçebilirse, pek çok aktörün çalışmaları birbirini tamamlayabilir. Sonuçlar aynı ölçüte göre karşılaştırılabilir ve ölçülebilir; boşluklar ve tekrarlar daha kolay görülebilir. Amaç, barış için gösterilen çabaların birbiriyle rekabet etmek yerine birbirini güçlendirmesidir.
Barış kelimesinin kötüye kullanılması
Barışa her yerde değer verildiği için, bu kelime zaman zaman silahlı çatışmayı ve baskıyı haklı göstermek için kullanılmıştır.
1969’da barış araştırmacısı Takeshi Ishida, bu tür “barış için savaşlara” karşı uyarmıştı (resmî olmayan çeviri). Bu kötüye kullanım ancak barışın genel olarak yerleşmiş bir anlamı olmadığı sürece işe yarar.
Barışa ilişkin ortak bir açıklama, bu tür iddiaların incelenmesine olanak tanır. Bir barış iddiası, etkilenen insanlar için yarattığı koşullara göre denetlenebilir: Bir eylem onları kendi yaşamlarını belirlemeye daha fazla mı, yoksa daha az mı muktedir bırakıyor?
Programın yeri
Enstitünün beş araştırma programı birbirini izleyen bir sıra oluşturur. İlk üçü birlikte değişim teorisini ortaya çıkarır, beşincisi ise onu uygular.
- Barış Kavramları ve TanımlarıBarışın araştırmada, hukukta, politikada ve uygulamada nasıl tanımlandığını ve kullanıldığını derler. Öngörülen çıktısı, bu tanımların sistematik bir kaydıdır; ardından gelen programların kanıt temelini oluşturur.
- Barış için Ortak ZeminBu tanımları, açıkça belirtmeden yaptıkları varsayımlar dâhil olmak üzere ortak yönlerini bulmak için karşılaştırır. Öngörülen çıktısı, sınanabilecek ve eleştirilebilecek kadar kesin bir ortak zemin bildirimidir.
- Barışın Ölçülmesi ve GöstergeleriBarışın uygulamada nasıl gözlemlenip ölçülebileceğini, kişinin kendi içinde, kişiler arasında ve gruplar arasında ortaya koyar. Öngörülen çıktısı, verilerle sınanabilecek bir barış göstergeleri setidir.
- Küresel Barış için Değişim TeorisiTanımları, bunların ortak zeminini ve göstergelerini bir araya getirir. Öngörülen çıktısı, tartışma için bir başlangıç noktası olarak sunulan, küresel barış için kapsamlı bir değişim teorisidir.
- Hukuk, Politika ve Kurumlarda BarışDeğişim teorisini hukuka, politikaya ve kurumlara uygular. Öngörülen çıktısı, bunların değişim teorisiyle ne ölçüde uyumlu olduğunun ve ne ölçüde barış ya da şiddet ürettiğinin değerlendirilmesidir.